ఒక అడవిలో ఒక జిత్తులమారి టక్కరి నక్క ఉండేది. దానికి ఆశ ఎక్కువ. అన్నీ తనకే కావాలనే పేరాశ. కానీ నక్క చిన్న జంతువు కాబట్టి దాని ఆశ తీరడం లేదు. ఏ సింహమో, పులో వేటాడి తినగ మిగిలిన జంతువుల మాంసాన్ని తిని జీవనం సాగిస్తుండేది.
ఇలా ఉండగా ఒక రోజు ఒక వేటగాడు లేడిని చంపి దానిని భుజాన వేసుకొని వస్తున్నాడు. అంతలో అతనికి అడవి పంది కన్పించింది. వెంటనే గురి చూసి పందిపై బాణం వదిలాడు.బాణం కొద్దిగా గురి తప్పి తగలటం వల్ల గాయం అయిందే తప్ప వెంటనే ప్రాణం పోలేదు. అది కోపంతో వేటగాడిపైకి దూకి అతనిని చంపి మరికొంత సేపటికి పంది కూడా అక్కడే చచ్చిపోయింది. ఆ పంది విలవిలా తన్నుకుంటుండగా ఒక పాము దాని కింద పడి అదీ చచ్చిపోయింది.
ఆ దారినే వస్తున్న నక్క చచ్చిపడి ఉన్న లేడి, పంది, పాముని, వేటగాడిని చూసింది. ఒక్కసారిగా దానికి బోలెడంత మాంసం లభించడంతో ఎంతో ఆనదించింది. ఆ నక్కకు అసలే దురాశ కదా! వేటగాని పక్కనే పడిఉన్న బాణంకు నరం బిగించి ఉంది. "ఈ నరంతో ఇప్పటికి సరిపెట్టుకుందాం" అని ఆ బాణానికి బిగించిన నరాన్ని కొరికింది. నరం తెగటంతో వంగి ఉన్న బాణం బద్ద వేగంగా, నిటారుగా సాగి, నక్క గుండెలకు గట్టిగా గుద్దుకుంది. నక్క అక్కడికక్కడే మరణించింది.
మిత్రమా! "రాని దాని కోసం ఎదురుచూడటం, పోయినదాని కోసం విచారించడం, కష్టాలు వచ్చినపుడు క్రుంగిపోవడ, సుఖాలు కలిగితే పొంగిపోవడం అనునవి బుద్దిమంతులకు తగవు. ఉన్నదానితో తృప్తిపడి గౌరవంగా జీవించాలి. ధనాన్ని కన్నా ముఖ్యంగా మంచితనం సంపాదించాలి. చిన్నవాడవైనా నీవు బుద్దిమంతుడవు, స్నేహానికి తగిన వాడవు. నాకు లఘుపతనకము(కాకి) ఎంతో నీవు కూడా అంతే. దైవకృప వలన మనం ముగ్గురం స్నేహితులుగా కలిశాం. ఈనాటి నుండి ముగ్గురం ఇక్కడే హాయిగా కాలం గడుపుదాం" అని పలికెను. ఆనాటి నుండి కాకి, తాబేలు , ఎలుక ఎంతో స్నేహంగా గడుపుతున్నాయి.
ఒకనాడు మిత్రులు మూడూచెరువు గట్టు మీద కూర్చొని కబుర్లు చెప్పుకుంటున్నాయి. అప్పుడొక లేడిపిల్ల పరుగెత్తుతూ అచటికి వచ్చింది. దాన్ని చూచి భయపడి మందరుడు చెరువులోనికి, కాకి చెట్టుపైకి, ఎలుక కలుగులోకి పోయి పారిపోయినవి. కొంతసేపటికి లఘుపతనకము పైకెగిరి చుట్టూ ప్రక్కలు పరిశీలించింది. శత్రువులెవరూ లేరని రూడీ చేసుకుంది."మిత్రులారా! మనం భయపడవలసిన పనేమీ లేదు. ధైర్యంగా బయటకు రండి" అని పిలిచింది. ఎలుక, తాబేలు బయటకు వచ్చాయి. లేడి అక్కడే భయంతో గజగజ వణుకుతూ బెదురు చూపులతో నిలబడి ఉంది. తాబేలు దాన్ని చూసి జాలిపడింది. "ఓయీ! నీవెరు? ఎక్కడి నుండి వస్తున్నావు? ఎందుకు ఇలా పరుగెత్తుతున్నావు?" అని అడిగింది. అపుడు లేడి "నాపేరు చిత్రాంగుడు, నన్నొక వేటగాడు తరుముకుంటూ వచ్చాడు. వాని నుండి తప్పించుకొనుటలో మీ వద్దకు చేరాను. నాకు దిక్కూ, మొక్కూ లేదు, మీరే నాకు శరణము, నన్ను మీ సోదరునిగా భావించి కాపాడండి" అని బ్రతిమాలింది.
వెంటనే మందరుడు సరే నీవు భయపడకు, ధైర్యంగా ఉండుము" అని లేడికి ధైర్యము చెప్పి తన మిత్రులతో "లేడిని మన జట్టులో చేర్చుకుందాం. నాకు ఇతని మాటలు నమ్మతగినవిగా తోచుచున్నది. మనతోపాటు కలిసి ఉంటాడు. మీ అభిప్రాయము చెప్పండి" అని అడిగింది. కాకి, ఎలుక రెండు తమ అంగీకారాన్నితెలిపి సరేనన్నవి.ఆనాటి నుండి లేడి కూడావాటితో కలిసి మెలిసి కాలం గడపసాగింది.
ఒకరోజు మేతకు పోయిన లేడి ఎంతవరకూ తిరిగి రాలేదు. అతనికేదైనా ఆపద కలిగిందేమోనని, నేను నీటిలోలాగా నేల మీద పరుగెత్తలేను కదా! మీరిద్దరూ వెళ్ళిచూచి రండి అని చెప్పగా కాకి నేను వేగంగా వెళ్ళిచిత్రాంగుని జాడ తెలుసుకొని వస్తాను, మీరు విచారించవద్దు, చిటికలో వస్తానని ఎగిరిపోయింది. ఒకచోట వలలో చిక్కుకున్న లేడిని చూసింది. దగ్గరకు వెళ్ళిఏం జరిగింది మిత్రమా? ఈ ఆపద ఎలా వచ్చింది అని అడిగింది. అపుడు లేడి "మిత్రమా! నేను మేత మేయుచూఉండగా అనుకోకుండావేటగాని వలలో చికుకున్నాను" అని చెప్పింది. అపుడు కాకి "భయపడకు మిత్రమా, నేను వెళ్లి మన మిత్రుడు హిరణ్యకుని వెంట తీసుకొని వస్తాను. అతడు వల కొరికి నిన్ను రక్షిస్తా"డని వేగంగా ఎగిరిపోయింది.
మందర, హిరణ్యకులు లఘుపతనకము ద్వారా లేడికి కలిగిన ఆపదను విని, ఎంతగానో విచారించాయి. కాకి హిరణ్యకుని తన వీపు మీద ఎక్కించుకొని క్షణాలలో చిత్రంగుని వద్ద వాలింది. చిత్రంగునకు(లేడికి)పోయిన ప్రాణం తిరిగి వచ్చినట్లనిపించింది. హిరణ్యకుడు వల తాళ్ళను పటపటమని క్షణాలలో కొరికేశాడు. చిత్రాంగుడు వల నుండి బయటకు వచ్చి తనను కాపాడిన ఎలుకను, కాకిని ఎంతగానో మెచ్చుకొని ముగ్గురూ వేగంగాతమ నివాసానికి వెళ్ళుచుండగా హిరణ్యకుడు "చిత్రంగా! నీ కష్టములకు అంతం లేనట్లుంది. ఈ మధ్యనే వేటగాని నుండి తప్పించుకొని మా వద్దకు చేరావో లేదో ఇంతలోనే మరల ఈ కష్టం ఎదురైంది. మేం రావడం ఏమాత్రం ఆలస్యం అయినా ప్రాణంపోయేదే గదా! నీవెంత బాధననుభావించావో" అని బాధతో అన్నది.
హిరణ్యకుని పలుకు విని చిత్రాంగుడు "మిత్రమా! ప్రతి జీవికీ కీడో,మేలో ఎపుడేది కలుగుతుందో దానిని అనుభవించక తప్పదు కదా. ప్రాణులకు సుఖ దుఃఖాలు సహజమే కదా! పూర్వ జన్మలో నేనేం పాపం చేశానో కాని పుట్టిన నాటి నుండి కష్టాలు అనుభవిస్తూనే ఉన్నాను, నా కథేంటో చెబుతాను వినండి" అని ఇలా చెప్పసాగింది.
