తెలుగు కవిత్వ చరిత్రలో ఆధునిక దశ ఒక కీలక మలుపు. అది కేవలం ఛందస్సుల మార్పు కాదు. పదాల అలంకరణ కాదు. మనిషి జీవితాన్ని, అతని బాధలను, కలలను, తిరుగుబాటును కేంద్రంగా పెట్టుకున్న ఒక కొత్త చైతన్యం. ఈ చైతన్యాన్నే మనం అభ్యుదయ దృక్కోణం అంటాం. సమాజాన్ని మార్చాలనే తపన, అణచివేతపై నిరసన, శ్రమకు గౌరవం, మానవ సమానత్వం ఇవి అభ్యుదయ కవిత్వానికి మూల స్తంభాలు.
పూర్వ కాల కవిత్వం ఎక్కువగా రాజులు, దేవతలు, పురాణాల చుట్టూ తిరిగింది. ఆధునిక, అభ్యుదయ కవిత్వం వీధిలో నడిచే మనిషిని చూసింది. ఆకలితో అలమటించే రైతును, కర్మాగారంలో చెమట కార్చే కార్మికుణ్ని, పేదరికంతో చదువు దూరమైన బాలుడ్ని, కుల, లింగ వివక్షతో నలిగిన స్త్రీని తన కవితలో నిలిపింది. కవిత ఇక రాజ ఆస్థానాల్లో వినిపించాల్సిన కావ్యం కాదు. అది ప్రజల గుండెల్లో మోగాల్సిన నినాదం అయింది.
ఈ అభ్యుదయ ప్రవాహానికి బలమైన పునాది వేసినవారిలో శ్రీశ్రీ అగ్రస్థానంలో నిలుస్తారు. ఆయన మహాప్రస్థానం తెలుగు కవిత్వాన్ని పూర్తిగా మలిచిన గ్రంథం.
పాదాలే నా దేవాలయం
పేదలే నా దేవుళ్లు
అనే పంక్తుల్లోనే ఆయన దృక్కోణం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. దేవుడు ఆలయంలో కాదు, శ్రమించే మనిషిలో ఉన్నాడన్న భావన ఇది. వ్యక్తిగత వేదనలను సామాజిక వేదనలుగా మలిచిన శక్తి శ్రీశ్రీ కవిత్వానికి ప్రత్యేకత. ఆయన కవితలో కోపం ఉంది, కానీ అది అర్థంలేని ఆగ్రహం కాదు; అది మార్పు కోసం మండే అగ్ని.
శ్రీశ్రీ తరువాత అభ్యుదయ కవిత్వాన్ని మరింత లోతుగా తీసుకెళ్లిన కవి ఆరుద్ర. ఆయన కవిత్వంలో చరిత్ర, సమాజశాస్త్రం, మానవీయత కలిసి నడుస్తాయి. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం వంటి పరిశోధనాత్మక రచనలతో పాటు, కవిగా కూడా ఆయన సమాజాన్ని ప్రశ్నించారు.
మనిషంటే ఏమిటి? అతని ఆకలి, అతని చెమట, అతని ఆశ అనే భావన ఆయన కవిత్వంలో పదేపదే వినిపిస్తుంది. ఆరుద్ర కవితలో ఆవేశం కంటే అవగాహన ఎక్కువ. తిరుగుబాటు కంటే విశ్లేషణ బలంగా ఉంటుంది. అభ్యుదయ కవిత్వం గ్రామీణ జీవితాన్ని కూడా కొత్త చూపుతో చూసింది. చెరబండరాజు, వరవరరావు వంటి కవులు కవితను ప్రత్యక్ష రాజకీయ ఆయుధంగా మార్చారు. వారి కవితల్లో నిశ్శబ్దం లేదు; ప్రతి పంక్తి ఒక ప్రశ్న, ప్రతి పదం ఒక నిరసన.
ఈ నేల మా రక్తంతో తడిసింది
ఈ గాలి మా ఊపిరితో నిండింది
అనే తరహా పంక్తుల్లో భూమికి,మనిషికి మధ్య ఉన్న సంబంధం రాజకీయంగా వ్యక్తమవుతుంది. కవిత చదివే వారిని అది నిర్లిప్తంగా ఉండనివ్వదు. ఒక వైపు నిలబడమని అడుగుతుంది.
మరో ముఖ్యమైన మలుపు. విమల, వోల్గా, సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి వంటి రచయితలు,కవులు. స్త్రీని కేవలం దయనీయ పాత్రగా కాదు, ప్రశ్నించే చైతన్యంగా చూపించారు.
నేను ఓ నీడను కాదు
నీ వెనక నడిచే ప్రతిబింబాన్ని కాదు
నేను నడిచే దారే దిశ
అనే భావన స్త్రీ అభ్యుదయ కవిత్వానికి సారాంశం. లింగ వివక్ష, కుటుంబ,సమాజపు సంకెళ్లు, ఆత్మగౌరవం వంటివి వారి ఇవి కవితల ద్వారా బహిర్గతమయ్యాయి. దళిత కవిత్వం అభ్యుదయ దృక్కోణానికి మరింత లోతు ఇచ్చింది. కంచర్ల గోపాలకృష్ణ, పాండురంగారావు, మధురాంతకం నరేంద్ర, వంటి కవులు,రచయితలు కుల వ్యవస్థ యొక్క క్రూరతను నేరుగా ప్రశ్నించారు.
నా పేరు కాదు నన్ను చంపింది
నా కులమే నా శిక్ష
లాంటి పంక్తులు చదువుతుంటే కవిత సాహిత్యం మాత్రమే కాకుండా ఒక సాక్ష్యంగా మారుతుంది. దళిత కవిత్వం అలంకారాన్ని విస్మరించి నిజాన్ని ఎంచుకుంది. అభ్యుదయ కవిత్వం భాషను కూడా ప్రజల భాషగా మార్చింది. క్లిష్టమైన పదజాలం, సంస్కృత ఛాయలు తగ్గి, నిత్య జీవితంలో వినిపించే మాటలు కవితలోకి వచ్చాయి. ఇది కవితను ప్రజల దగ్గరికి తీసుకెళ్లింది. కవిత చదవడానికి పండితుడై ఉండాల్సిన అవసరం లేకుండా చేసింది. ఇది అభ్యుదయ దృక్కోణం సాధించిన పెద్ద విజయాలలో ఒకటి.
అయితే, అభ్యుదయ కవిత్వం కేవలం రాజకీయ నినాదాలకే పరిమితమైంది అనుకోవడం తప్పు. ఇందులో సున్నితమైన భావోద్వేగాలు కూడా ఉన్నాయి. ప్రేమ కూడా ఉంది.కానీ అది కేవలం వ్యక్తిగత ఆనందానికి పరిమితం కాదు. అదిమానవాళి పట్ల ప్రేమ. ప్రకృతి వర్ణన కూడా ఉంది.కానీ అది ప్రకృతిని దోచుకునే వ్యవస్థపై ప్రశ్నగా మారుతుంది.
నేటి కాలంలో ఆధునిక కవిత్వం కొత్త సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది. మార్కెట్ సంస్కృతి, వినియోగవాదం, సామాజిక మాధ్యమాల హడావుడి మధ్య కవిత లోతు తగ్గిపోతుందన్న ఆందోళన ఉంది. అయినా, అభ్యుదయ దృక్కోణం పూర్తిగా మాయమైపోలేదు. రైతు ఆత్మహత్యలు, నిరుద్యోగం, మత విద్వేషాలు, పర్యావరణ వినాశనం.. ఈ అంశాలపై ఇప్పటికీ కవులు స్పందిస్తున్నారు. రూపం మారవచ్చు, వేదిక మారవచ్చు, కానీ కవిత ఆత్మ, మానవ విముక్తి కోరుకోవడం మారలేదు.
ఆధునిక తెలుగు కవిత్వం అభ్యుదయ దృక్కోణంతోనే తన నిజమైన గుర్తింపును పొందింది. అది మనిషిని కేంద్రంగా పెట్టుకుంది, సమాజాన్ని ప్రశ్నించింది, మార్పు కోసం కలలుకంది. ఈ కవిత్వం చదవడం అంటే కేవలం పంక్తులను ఆస్వాదించడం కాదు, అది మన చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచాన్ని కొత్త చూపుతో చూడడం. అభ్యుదయ కవిత్వం మనకు ఒక విషయం స్పష్టంగా చెబుతుంది.కవిత అనేది పుస్తకాల్లో ఉండే పదాల సమాహారం కాదు.అది జీవితం మీద పోరాటం చేసే మనిషి గుండె చప్పుడు.
- డాక్టర్ కోలాహలం రామ్ కిశోర్
